Bài chòi: tổng quan lịch sử, không gian chơi và người tham gia

Bài chòi là một trong những loại hình nghệ thuật trình diễn và sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc trưng và nổi bật nhất của khu vực miền Trung Việt Nam. Không chỉ mang giá trị giải trí cao trong những ngày đầu xuân năm mới, di sản này còn chứa đựng kho tàng nghệ thuật ngôn từ, âm nhạc dân gian và sự gắn kết cộng đồng bền chặt qua nhiều thế hệ. Giá trị của Bài chòi đã được cộng đồng quốc tế công nhận khi chính thức ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Điểm cần nhớ

• Bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh, gắn liền với đời sống tinh thần miền Trung.
• Không gian chơi gồm các chòi tre dựng trên bãi đất rộng và một chòi trung tâm dành cho người chủ trì.
• Hoạt động tham gia tập trung vào việc thưởng thức nghệ thuật, nghe hô hát và đối đáp, hoàn toàn không phải trò đỏ đen sát phạt.
• Sự kiện diễn ra chủ yếu vào dịp Tết Nguyên đán và các kỳ lễ hội truyền thống tại các tỉnh Nam Trung Bộ.

Nguồn gốc lịch sử và hành trình phát triển

Hình thành từ nhu cầu giao lưu, giải trí và sinh hoạt văn hóa của người dân lao động vùng duyên hải Nam Trung Bộ, Bài chòi ra đời và phát triển qua hàng thế kỷ. Ban đầu, đây là một hình thức vui chơi trong không gian làng xã sau vụ gặt hoặc vào các dịp lễ tết. Trải qua thời gian, trò chơi dân gian này dần kết hợp với các làn điệu dân ca truyền thống như hò, vè, hát bội để trở thành một hình thức nghệ thuật tổng hợp phong phú.

Sự chuyển biến từ một trò chơi giải trí mang tính cộng đồng thành một loại hình nghệ thuật sân khấu độc đáo đã giúp Bài chòi vượt qua ranh giới làng xã để đến với các sân khấu lớn. Dù ở không gian nào, cốt lõi của Bài chòi vẫn giữ được tính quần chúng sâu sắc, nơi người dân không chỉ là khán giả thụ động mà còn là chủ thể trực tiếp tham gia vào quá trình biểu diễn và sáng tạo không gian nghệ thuật.

Không gian chơi và cấu trúc các chòi tre

Không gian trình diễn Bài chòi mang đậm dấu ấn kiến trúc dân gian truyền thống. Các chòi tre được dựng lên theo một sơ đồ nhất định trên một bãi đất rộng, thoáng đãng như sân đình, bãi bóng làng hoặc cánh đồng sau vụ gặt. Thường có từ 9 đến 11 chòi được xếp theo vòng tròn hoặc hình chữ nhật, tượng trưng cho các vị trí tham gia của người chơi.

Mỗi chòi là một chòi tre mái lá được dựng cao hơn mặt đất khoảng vài mét để người ngồi bên trên có thể bao quát toàn bộ khung cảnh hội làng. Ở vị trí trung tâm hoặc phía trước là chòi trung tâm, nơi người chủ trì nghệ thuật – thường gọi là anh hiệu hoặc chị hiệu – đứng điều hành. Cấu trúc không gian mở này giúp âm thanh của tiếng trống hội, nhịp phách và lời hô hát vang vọng khắp không gian, thu hút đông đảo người dân đứng quanh cổ vũ.

Người tham gia và vai trò của Anh Hiệu

Người tham gia Bài chòi bao gồm đông đảo các tầng lớp nhân dân trong làng xã và du khách thập phương. Những người mua thẻ bài sẽ leo lên các chòi để ngồi chờ đợi lượt chơi của mình. Hoạt động này mang tính chất thư giãn, thưởng thức nghệ thuật ứng đối và thử vận may vui vẻ nhân dịp đầu năm mới, giữ gìn tinh thần lành mạnh của văn hóa dân gian.

Hạt nhân quan trọng quyết định sự thành công của một ván bài chòi chính là "Anh Hiệu" hoặc "Chị Hiệu". Đây là những nghệ nhân hoặc người có uy tín, am hiểu sâu sắc về ca dao, tục ngữ, văn học dân gian và có khả năng ứng khẩu thành thơ linh hoạt. Anh Hiệu vừa đóng vai trò là người quản trò, vừa là nghệ sĩ biểu diễn khi rút thẻ bài, xướng lên các câu thai (câu thơ, câu vè ẩn dụ) để người chơi dưới chòi phỏng đoán tên quân bài của mình.

Sự đối đáp thông minh, dí dỏm giữa anh hiệu và người chơi tạo nên bầu không khí vô cùng rộn ràng, gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Giá trị văn hóa và ý nghĩa cộng đồng

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, Bài chòi vẫn giữ nguyên vẹn giá trị là một không gian văn hóa cộng đồng giàu bản sắc. Việc UNESCO ghi danh Bài chòi không chỉ là sự vinh danh đối với nghệ thuật âm nhạc và thơ ca dân gian miền Trung, mà còn khẳng định sức sống mãnh liệt của các giá trị truyền thống trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy giá trị Bài chòi đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng và các nhà quản lý văn hóa thông qua việc duy trì không gian diễn xướng trong các dịp lễ hội, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Qua đó, thế hệ hôm nay có cơ hội hiểu thêm về sự phong phú của tiếng Việt, sự khéo léo trong nghệ thuật ứng xử và tình yêu quê hương đất nước qua từng câu thai, nhịp phách.